انتشار در باب برابری همه چیز اثر کارلو روولی در انتشارات سبزان؛ آیا واقعیت از رابطه ها ساخته شده است؟

کتاب تازه کارلو روولی با ترجمه فرهاد دیرنگ منتشر شد؛ اثری در مرز فیزیک و فلسفه که از نسبیت و جهان کوانتومی تا ماهیت زمان، آگاهی، آزادی اراده و محدودیت های شناخت علمی پیش می رود.

انتشارات سبزان کتاب در باب برابری همه چیز؛ درس گفتارهایی در فیزیک و فلسفه نوشته کارلو روولی، فیزیک دان نظری ایتالیایی و از پژوهشگران برجسته گرانش کوانتومی، را با ترجمه فرهاد دیرنگ منتشر کرده است. این کتاب به بررسی یکی از بنیادی ترین پرسش های علم و فلسفه می پردازد: جهان واقعاً از چه ساخته شده و آیا آنچه ما «واقعیت» می نامیم، مستقل از رابطه های میان اجزای طبیعت وجود دارد؟

بیشتر ما جهان را مجموعه ای از اشیای مستقل تصور می کنیم که در فضایی مشخص قرار گرفته اند و با گذشت زمان تغییر می کنند. زمین، ستارگان، بدن انسان و ذرات ماده را چیزهایی می دانیم که ویژگی های معینی دارند، حتی اگر هیچ موجود دیگری آن ها را مشاهده نکند. اما فیزیک معاصر نشان داده است که این تصویر آشنا، در بسیاری از موارد، توصیف دقیقی از واقعیت نیست.

کارلو روولی در در باب برابری همه چیز به پیامدهای این دگرگونی می پردازد. او نشان می دهد چگونه نظریه نسبیت اینشتین و مکانیک کوانتومی ما را وادار کرده اند در مفاهیمی مانند مکان، زمان، ماده، شناخت و حتی خودِ واقعیت بازنگری کنیم.

این کتاب مجموعه ای از شش درس گفتار است که مباحث آن از ساختار رابطه ای جهان آغاز می شود، به گرانش کوانتومی و تجربه زمان می رسد و در نهایت با پرسش هایی درباره ذهن، اخلاق، قطعیت و شیوه پیشرفت علم ادامه پیدا می کند.

چرا نام کتاب در باب برابری همه چیز است؟

عنوان کتاب ممکن است در نگاه نخست این تصور را ایجاد کند که نویسنده درباره برابری انسان ها یا یکسان بودن همه موجودات سخن می گوید. اما مقصود روولی چیز دیگری است.

او عنوان اثر خود را از دومین فصل کتاب ژوانگ زی، متفکر چین باستان، گرفته است. این عنوان به اندیشه ای اشاره دارد که در آن، هیچ پدیده ای به تنهایی و مستقل از دیگر پدیده ها بنیان نهایی واقعیت به شمار نمی رود.

از این منظر، الکترون ها، سنگ ها، کهکشان ها، ذهن انسان، قوانین علمی و داوری های اخلاقی، همگی بخشی از واقعیت اند. تفاوت آن ها انکار نمی شود، اما نمی توان به سادگی یکی را واقعی تر از دیگری دانست.

روولی معتقد است جهان از اشیایی کاملاً مستقل تشکیل نشده که رابطه ها بعداً میانشان برقرار شده باشند. در تصویری که او ارائه می دهد، رابطه ها در چگونگی وجود و شناخت پدیده ها نقشی بنیادی دارند.

این ایده، محور اصلی کتاب است و روولی می کوشد با استفاده از دستاوردهای فیزیک، دلایل علمی و فلسفی آن را توضیح دهد.

نخستین گام: زمین مرکز جهان نیست

روولی بحث را با یکی از مهم ترین دگرگونی های تاریخ علم آغاز می کند: کنار گذاشتن تصور زمین به عنوان مرکز ثابت جهان.

برای انسان هایی که بر سطح زمین زندگی می کنند، زمین بی حرکت به نظر می رسد. خورشید در آسمان طلوع می کند، حرکت می کند و غروب می کند. تجربه روزمره نیز ظاهراً همین تصویر را تأیید می کند.

اما پیشرفت نجوم نشان داد که زمین به دور محور خود می چرخد و به دور خورشید حرکت می کند. آنچه برای قرن ها واقعیتی بدیهی به نظر می رسید، حاصل جایگاه و منظر محدود ما بود.

روولی از این مثال استفاده می کند تا نشان دهد بسیاری از تصورهای ما درباره جهان، از شرایط خاص زندگی مان سرچشمه می گیرند. ما به طور طبیعی جهان را از جایی توصیف می کنیم که در آن قرار داریم و گاهی فراموش می کنیم این جایگاه، تنها یکی از منظرهای ممکن است.

همین مسئله درباره سرعت نیز صدق می کند. هیچ جسمی به تنهایی دارای سرعتی مطلق نیست. سرعت همواره نسبت به چیزی دیگر اندازه گیری می شود.

از نظر روولی، اهمیت این نکته فراتر از یک اصل مکانیکی است. وقتی برخی ویژگی های ظاهراً مستقل را فقط در قالب رابطه ها می توان تعریف کرد، این پرسش مطرح می شود که آیا درباره سایر ویژگی های طبیعت نیز باید چنین اندیشید؟

جهان کوانتومی؛ وقتی ویژگی ها به رابطه ها وابسته اند

یکی از مهم ترین بخش های کتاب به مکانیک کوانتومی اختصاص دارد؛ نظریه ای که رفتار ماده و انرژی را در مقیاس های بسیار کوچک توضیح می دهد.

روولی از مدافعان تفسیر رابطه ای مکانیک کوانتومی است. بر اساس این تفسیر، وضعیت و ویژگی های یک سامانه کوانتومی در ارتباط با سامانه های دیگر توصیف می شوند.

برای روشن شدن موضوع، می توان به اندازه گیری موقعیت یک الکترون توجه کرد. در فیزیک کلاسیک، معمولاً فرض می کنیم الکترون در مکانی مشخص قرار دارد و اندازه گیری فقط آن مکان را آشکار می کند. اما در مکانیک کوانتومی، رابطه میان سامانه مورد بررسی و سامانه ای که با آن برهم کنش می کند، اهمیت اساسی پیدا می کند.

روولی نشان می دهد که در این چارچوب، یک ویژگی می تواند نسبت به سامانه ای مشخص باشد، بی آنکه لازم باشد همان ویژگی از منظر تمام سامانه های دیگر نیز به همان صورت تعیین شده باشد.

این موضوع به معنای آن نیست که انسان با نگاه کردن به جهان، واقعیت را می آفریند. در تفسیر رابطه ای، مشاهده گر الزاماً موجودی آگاه نیست؛ هر سامانه فیزیکی می تواند با سامانه دیگری برهم کنش داشته باشد.

مسئله اصلی آن است که نمی توان همیشه وضعیت یک سامانه را مستقل از رابطه هایی توصیف کرد که در آن ها قرار گرفته است.

روولی از همین نتیجه برای طرح پرسشی گسترده تر استفاده می کند: آیا واقعیت را باید مجموعه ای از ویژگی های مطلق دانست یا شبکه ای از رویدادها و رابطه های فیزیکی؟

آیا می توان به شناختی کاملاً قطعی رسید؟

در دومین درس گفتار، روولی از ساختار جهان به مسئله شناخت می رسد.

اگر توصیف هر پدیده به رابطه ای مشخص وابسته است، دانش چگونه شکل می گیرد؟ آیا می توان به حقیقتی دست یافت که مستقل از هر منظر و هر چارچوبی باشد؟

روولی برای پاسخ دادن به این پرسش، مفهوم اطلاعات را بررسی می کند. اطلاعات در این بحث تنها به داده های موجود در ذهن انسان محدود نمی شود، بلکه به رابطه میان سامانه های فیزیکی نیز مربوط است.

وقتی وضعیت یک سامانه بتواند درباره وضعیت سامانه ای دیگر چیزی آشکار کند، میان آن ها رابطه ای اطلاعاتی برقرار شده است.

او با مثال هایی از ارتباط میان افراد نشان می دهد که حتی شناخت انسانی نیز بر شبکه ای از رابطه ها استوار است. ما اطلاعات را از دیگران دریافت می کنیم، آن ها را با تجربه های پیشین می سنجیم و به کمک زبان و حافظه به دانسته های تازه می رسیم.

اما خودِ مفاهیم «اطلاعات»، «یادگیری» و «شناخت» نیز با ارجاع به یکدیگر توضیح داده می شوند. روولی این وضعیت را نوعی حلقه وارگی می داند.

به باور او، چنین ساختاری لزوماً نقص شناخت نیست. مشکل زمانی پدید می آید که تصور کنیم همه دانسته ها باید بر یک حقیقت نخستین و تغییرناپذیر استوار باشند.

او میان نداشتن قطعیت مطلق و نداشتن شناخت معتبر تفاوت می گذارد. علم می تواند شناختی قابل اعتماد از جهان فراهم کند، هرچند نظریه هایش همواره در معرض اصلاح باشند.

این نگاه، هم با جزم اندیشی علمی فاصله دارد و هم با این تصور که چون شناخت انسان محدود است، پس همه دیدگاه ها به یک اندازه درست اند.

فضا و زمان واقعاً از چه ساخته شده اند؟

در سومین درس گفتار، روولی به یکی از دشوارترین مسائل فیزیک معاصر می پردازد: ماهیت فضازمان.

در فیزیک کلاسیک، فضا معمولاً ظرفی تصور می شود که اجسام در آن قرار دارند و زمان نیز مستقل از رویدادها در جریان است.

اما نسبیت عام اینشتین این تصویر را تغییر داد. در این نظریه، فضا و زمان از ماده و گرانش جدا نیستند. هندسه فضازمان می تواند تحت تأثیر ماده و انرژی تغییر کند.

در نتیجه، گرانش صرفاً نیرویی نیست که میان اجسام در فضایی ثابت عمل کند؛ بلکه با ساختار خود فضازمان ارتباط دارد.

روولی سپس پرسشی بنیادی را مطرح می کند: اگر میدان گرانشی بخشی از جهان فیزیکی است، آیا نباید مانند دیگر میدان های طبیعت، ویژگی های کوانتومی نیز داشته باشد؟

این پرسش به نظریه «گرانش کوانتومی حلقه» می رسد؛ حوزه ای که روولی از پژوهشگران اصلی آن است.

در این چارچوب نظری، هندسه فضا در مقیاس های بسیار کوچک ممکن است ساختاری گسسته و کوانتومی داشته باشد. روولی برای توضیح این ساختار از شبکه های اسپین و کوانتوم های هندسی سخن می گوید.

اما نکته مهم این است که این شبکه ها را نباید مانند ذراتی کوچک تصور کرد که درون فضایی از پیش موجود قرار گرفته اند. خودِ رابطه های میان اجزای شبکه در توصیف ساختار فضا نقش دارند.

گرانش کوانتومی حلقه هنوز نظریه ای نیست که تمام پیش بینی های آن به تأیید تجربی رسیده باشد. بااین حال، در کتاب روولی جایگاه مهمی دارد، زیرا نشان می دهد چگونه می توان درباره ساختار جهان بدون فرض گرفتن فضا و زمان مطلق اندیشید.

چرا زمان فقط به یک سو حرکت می کند؟

یکی دیگر از موضوعات مهم کتاب، تفاوت میان زمان در معادلات فیزیکی و زمانی است که انسان تجربه می کند.

ما گذشته را به یاد می آوریم، اکنون را زندگی می کنیم و آینده را پیش روی خود می بینیم. اما چرا چنین تفاوت روشنی میان گذشته و آینده وجود دارد؟

روولی توضیح می دهد که در بسیاری از قوانین بنیادی فیزیک، میان دو جهت زمان همان تفاوتی دیده نمی شود که در زندگی روزمره تجربه می کنیم.

برای فهم این مسئله، او به ترمودینامیک و مفهوم آنتروپی می پردازد.

آنتروپی با توصیف آماری وضعیت سامانه های فیزیکی ارتباط دارد و نقش مهمی در توضیح جهت مندی فرایندهای طبیعی ایفا می کند.

ما آثار رویدادهای گذشته را در جهان مشاهده می کنیم. حافظه، ردپاها و تغییرات فیزیکی، اطلاعاتی از گذشته در اختیارمان قرار می دهند. همین نامتقارنی در شکل گیری تجربه ما از جریان زمان اهمیت دارد.

اما بحث در همین جا متوقف نمی شود.

روولی از رابطه میان زمان، علیت و آزادی اراده نیز سخن می گوید. اگر انسان بخشی از طبیعت است و فعالیت مغز او نیز از قوانین فیزیکی پیروی می کند، آیا می توان همچنان از انتخاب آزادانه صحبت کرد؟

پاسخ روولی بر جدایی انسان از طبیعت تکیه ندارد. او تصمیم گیری را فعالیتی واقعی در موجودی طبیعی می داند که دارای حافظه، توانایی ارزیابی و امکان عمل کردن است.

در این چارچوب، آزادی انسان نه در بیرون بودن از جهان فیزیکی، بلکه در شیوه پیچیده حضور و فعالیت او در همان جهان بررسی می شود.

آیا فقط ذرات بنیادی واقعیت دارند؟

پنجمین درس گفتار کتاب به پرسشی فلسفی اختصاص دارد: چه چیزی واقعاً وجود دارد؟

روولی برای توضیح مسئله، از مثال یک بطری آب استفاده می کند.

یک بطری آب را می توان جسمی دارای وزن و حجم دانست. می توان ساختار مولکولی آن را بررسی کرد، درباره ویژگی های ترمودینامیکی اش سخن گفت یا آن را محصولی صنعتی و اقتصادی در نظر گرفت.

آیا فقط توصیف مولکولی درست است و بقیه توصیف ها ارزش کمتری دارند؟

روولی چنین نتیجه ای را نمی پذیرد. هرکدام از این توصیف ها می توانند جنبه ای واقعی از بطری را روشن کنند.

این نکته به یکی از مهم ترین پیام های کتاب مربوط می شود: توضیح یک پدیده بر اساس اجزای بنیادی آن، به معنای بی اعتبار شدن دیگر سطح های توصیف نیست.

او همین استدلال را درباره تجربه های انسانی نیز به کار می گیرد.

برای مثال، یک نت موسیقی را تصور کنید که در سونات شوبرت احساس عمیقی در شنونده ایجاد می کند. همان نت، اگر به تنهایی نواخته شود، ممکن است چنین تأثیری نداشته باشد.

پس معنای موسیقایی و عاطفی آن از کجا می آید؟

روولی پاسخ را در مجموعه ای گسترده از رابطه ها جست وجو می کند: نسبت آن نت با دیگر نت های قطعه، ساختار موسیقی، حافظه شنونده، تجربه های فرهنگی و فعالیت دستگاه عصبی.

احساس برانگیخته شده واقعی است، اما نمی توان آن را فقط به ویژگی های فیزیکی یک موج صوتیِ جدا از زمینه اش محدود کرد.

در این نگاه، توصیف فیزیکی و تجربه عاطفی دو جهان مستقل نیستند؛ بلکه جنبه های متفاوت واقعیتی واحدند که در شبکه ای پیچیده از رابطه ها شکل می گیرند.

ذهن، آگاهی و اخلاق چه جایگاهی در جهان دارند؟

روولی در ادامه، همین دیدگاه را به مسائل ذهن و اخلاق گسترش می دهد.

آیا آگاهی چیزی کاملاً جدا از ماده است؟ آیا احساسات انسان را باید پدیده هایی غیرواقعی دانست، چون می توان درباره سازوکارهای عصبی آن ها تحقیق کرد؟

او با هر دو برداشت مخالفت می کند.

از نظر روولی، تجربه های ذهنی و عاطفی بخشی از طبیعت اند. واقعی بودن درد، شادی یا ادراک به این وابسته نیست که جوهری مستقل از بدن و جهان فیزیکی برای آن ها فرض کنیم.

درعین حال، توصیف فرایندهای عصبی نیز به تنهایی جایگزین همه شیوه های فهم تجربه انسانی نمی شود.

این بحث به اخلاق نیز می رسد. روولی می کوشد نشان دهد که ارزش های اخلاقی را می توان در بستر زندگی موجودات طبیعی و اجتماعی بررسی کرد، بدون آنکه ناچار باشیم آن ها را قوانینی مستقل از جهان بدانیم.

به همین دلیل، «برابری همه چیز» از نظر او به معنای انکار تفاوت میان علم، هنر، اخلاق و زندگی روزمره نیست. این حوزه ها هرکدام زبان و شیوه توضیح خاص خود را دارند، اما همگی به جهانی واحد تعلق دارند.

بدون قطعیت و بدون بنیان؛ آیا جهان به حقیقتی نهایی نیاز دارد؟

در آخرین درس گفتار، روولی به نتیجه فلسفی مباحث پیشین می رسد.

بخش بزرگی از تاریخ فلسفه با جست وجوی بنیادی نهایی برای شناخت و واقعیت همراه بوده است. فیلسوفان بارها کوشیده اند اصلی پیدا کنند که همه حقیقت های دیگر بر آن استوار باشد.

اما روولی درباره ضرورت و حتی امکان یافتن چنین بنیادی تردید می کند.

او معتقد است جهان را می توان در قالب مجموعه ای از رابطه ها و فرایندهای متقابل شناخت، بی آنکه لازم باشد در پس همه آن ها جوهری تغییرناپذیر قرار داشته باشد.

در این بخش، اندیشه های فلسفی شرق و غرب در کنار یکدیگر مطرح می شوند. روولی از ژوانگ زی و ناگارجونا تا مباحث فلسفی مربوط به تجربه اول شخص بهره می گیرد تا نشان دهد جست وجوی حقیقت، لزوماً به معنای یافتن منظری مطلق و مستقل از جهان نیست.

او تأکید می کند که ما هرگز بیرون از واقعیت نمی ایستیم. انسان خود بخشی از جهانی است که می خواهد آن را بشناسد.

به همین دلیل، شناخت ما همیشه از درون رابطه ها و چارچوب های مشخص صورت می گیرد. بااین حال، این محدودیت مانع رشد دانش نمی شود؛ بلکه شناخت علمی از طریق ارتباط میان منظرها، آزمودن نظریه ها و اصلاح خطاها پیشرفت می کند.

روولی چرا از برخی مسیرهای فیزیک معاصر انتقاد می کند؟

یکی از بحث برانگیزترین بخش های کتاب در مؤخره آن قرار دارد؛ جایی که روولی به شیوه پیشرفت علم می پردازد.

او با این تصور مخالفت می کند که انقلاب های علمی همیشه با کنار گذاشتن کامل نظریه های پیشین به وجود می آیند.

از نظر او، بسیاری از بزرگ ترین دستاوردهای علم از جدی گرفتن نظریه های موفق گذشته و تلاش برای حل ناسازگاری های موجود در آن ها حاصل شده اند.

برای مثال، اینشتین هنگام تدوین نسبیت خاص، نه دستاوردهای گالیله را کنار گذاشت و نه معادلات ماکسول را نادیده گرفت. او کوشید ناسازگاری ظاهری میان آن ها را با بازنگری در مفهوم هم زمانی برطرف کند.

روولی از همین مثال برای نقد برخی گرایش های فیزیک نظری معاصر استفاده می کند.

به باور او، بخشی از فیزیک بنیادی بیش از اندازه به نظریه های ریاضی و گمانه زنی هایی توجه کرده که هنوز پشتوانه تجربی کافی ندارند.

او به کشف امواج گرانشی، مشاهده ذره هیگز و نتایج آزمایش هایی اشاره می کند که بار دیگر اعتبار نظریه های موفق پیشین را نشان داده اند.

از نگاه روولی، پیشرفت علم بیش از هر چیز به ترکیبی از مشاهده، استدلال، تخیل علمی و بررسی دقیق ناسازگاری های موجود نیاز دارد.

او همچنین بر نقش استعاره ها و تحول مفاهیم در تاریخ علم تأکید می کند. مفاهیمی مانند فضا، زمان و ماده در طول تاریخ معنای ثابتی نداشته اند؛ علم بارها ناچار شده آن ها را بازتعریف کند.

در نتیجه، دانش علمی نه مجموعه ای از پاسخ های نهایی، بلکه فرایندی پیوسته از اصلاح، گسترش و بازسازی شناخت است.

کتابی برای علاقه مندان به فیزیک، فلسفه و پرسش های بنیادی جهان

در باب برابری همه چیز اثری میان رشته ای است که هم به دستاوردهای فیزیک نظری می پردازد و هم پیامدهای فلسفی آن ها را بررسی می کند.

روولی در این کتاب از موضوعاتی مانند نسبیت، مکانیک کوانتومی، گرانش، ساختار فضازمان و اطلاعات آغاز می کند و به پرسش هایی درباره شناخت، آگاهی، آزادی اراده، اخلاق و ماهیت واقعیت می رسد.

یکی از ویژگی های مهم اثر آن است که نویسنده این موضوعات را جدا از تاریخ علم و فلسفه بررسی نمی کند. او برای روشن کردن استدلال های خود از اندیشه های دانشمندان و فیلسوفان دوره های مختلف بهره می گیرد و نشان می دهد که چگونه پرسش های دیرینه فلسفی در پرتو یافته های علمی جدید دوباره اهمیت پیدا کرده اند.

کتاب برای دانشجویان و علاقه مندان فیزیک، فلسفه علم، شناخت شناسی و مباحث بنیادی طبیعت اهمیت ویژه ای دارد. درعین حال، خوانندگان عمومی علاقه مند به علم نیز می توانند با دنبال کردن مثال ها و استدلال های روولی، با تصویری متفاوت از جهان آشنا شوند.

در این تصویر، نه فضا صحنه ای تغییرناپذیر است، نه زمان برای همه یکسان می گذرد و نه می توان تمام ویژگی های طبیعت را مستقل از رابطه های میان پدیده ها توضیح داد.

روولی نشان می دهد که پذیرفتن محدودیت شناخت و کنار گذاشتن یقین های مطلق، به معنای بی اعتمادی به علم نیست. برعکس، یکی از توانایی های اساسی علم آن است که می تواند مفاهیم خود را اصلاح کند و با کشف رابطه های تازه، شناخت ما را گسترش دهد.

پرسش محوری کتاب تا پایان باقی می ماند: اگر خود ما، ابزارهای شناختمان و تمام پدیده هایی که بررسی می کنیم، بخشی از یک جهان به هم پیوسته باشند، آیا می توان واقعیت را جدا از رابطه هایش شناخت؟

درباره نویسنده و مشخصات کتاب

کارلو روولی، فیزیک دان نظری ایتالیایی، به ویژه به دلیل پژوهش هایش درباره گرانش کوانتومی و ماهیت فضا و زمان شناخته می شود. او علاوه بر فعالیت های علمی، آثار متعددی برای مخاطبان عمومی نوشته است که از جمله آن ها می توان به «هفت درس مختصر درباره فیزیک»، «نظم زمان» و «هِلگُلَند» اشاره کرد.

کتاب در باب برابری همه چیز حاصل تأملات او درباره پیامدهای فلسفی فیزیک جدید است. این اثر از مجموعه درس گفتارهایی شکل گرفته که زمینه آن ها سخنرانی های روولی در دپارتمان فلسفه دانشگاه پرینستون در نوامبر و دسامبر ۲۰۲۴ بوده است.

نسخه فارسی کتاب با ترجمه فرهاد دیرنگ و ویراستاری حسین اسدی، در ۲۰۸ صفحه از سوی انتشارات سبزان منتشر شده است.

مشخصات کتاب

عنوان: در باب برابری همه چیز؛ درس گفتارهایی در فیزیک و فلسفه

عنوان اصلی: On the Equality of All Things: Lessons of Physics and Philosophy

نویسنده: کارلو روولی

مترجم: فرهاد دیرنگ

ویراستار: حسین اسدی

ناشر: انتشارات سبزان

نوبت چاپ: اول، ۱۴۰۵

تعداد صفحات: ۲۰۸

شابک: ۹۷۸۶۰۰۱۱۷۹۰۹۹

این کتاب برای خوانندگانی منتشر شده که می خواهند فراتر از آشنایی با قوانین فیزیک، بدانند این قوانین چه تأثیری بر درک ما از جهان، جایگاه انسان و معنای شناخت علمی داشته اند.

 

1405/08/20
10